Δράκοι, λάσπη και οράματα

prespa.jpg

Ορμητήριο της Μπουραζοπούλου είναι η ελληνική νότια όχθη της Πρέσπας | ΕUROKINISSI

«Το χώμα δεν θα επιστρέψει. Πρέπει να γίνουμε σχεδίες». Το λέει σιβυλλικά ο λαοκόων, κάποτε ανερχόμενος πανεπιστημιακός και σήμερα πιστοποιημένος δρακολόγος, διερμηνέας των πεζογράμματων, της πιο έγκυρης ερευνητικής ομάδας στην αδασμολόγητη ζώνη της Πρέσπας. Ζει σε ένα πλίθινο καλύβι με μια τρύπα στο πάτωμα για να παρατηρεί τη μεταβαλλόμενη στάθμη του βάλτου.

Από τότε που άρχισε να βρέχει στην κοιλάδα, πριν από είκοσι χρόνια, διαμορφώθηκε μια καινούργια πραγματικότητα που ορίζεται από την οικολογική καταστροφή και από τον μεταφυσικό φόβο, λες και η κολλώδης λάσπη που έσπρωξε το χώμα κρύβει μέσα της έναν απειλητικό κάτοικο: έναν δράκο. Φτώχεια, εξαθλίωση, κοινωνική ανασφάλεια, παράλογη βία, ακρωτηριασμένα πτώματα, είναι τα ίχνη του. Ωσπου η Παγκόσμια Τράπεζα Ανάπτυξης πήρε τη σκυτάλη από τους κρατικούς φορείς για να αναστήσει την απονεκρωμένη οικονομία της περιοχής. Και τότε ο πανίσχυρος τοποτηρητής της στα Βαλκάνια, ο τυφλός Υπατος Αρμοστής Εκτορας Μόζερ, εστίασε το ενδιαφέρον του στην ευάλωτη δυτική Μακεδονία, αξιοποιώντας εμπορικά το μυστήριο του δράκου της λίμνης.

Οι κάτοικοι, έχοντας χάσει, κυριολεκτικά και μεταφορικά, το έδαφος κάτω από τα πόδια τους, αναζητούσαν απεγνωσμένα την ελπίδα, και έτσι βρήκαν πρόθυμα μια λύση στον ιδιότυπο τουρισμό των πολυγραφότατων δρακολόγων που έκαναν διάσημη την περιοχή τους. Μάταια ο λαοκόων προσπαθεί να εξηγήσει ότι η νέα συνθήκη στην καθημερινότητά τους χρειάζεται διαφορετική προσέγγιση, άλλη γλώσσα. Μονάχα μια ασυνήθιστη άφιξη και ένας θρασύτατος φόνος θα τους ταρακουνήσουν. Και τότε όλοι θα αναγκαστούν να θέσουν στους εαυτούς τους καινούργια ερωτήματα.

Βρισκόμαστε στον κόσμο της Ιωάννας Μπουραζοπούλου.

Εδώ και χρόνια, αυτή η επιβλητική γυναίκα με το γλυκό βλέμμα και το κοριτσίστικο χαμόγελο, εργάζεται κάθε πρωί στη Διοίκηση της Α’ Υγειονομικής Περιφέρειας Κεντρικής και Ανατολικής Αττικής, όπου αναλύει λειτουργικά δεδομένα νοσοκομείων, κέντρων υγείας, ξενώνων ψυχικής υγείας κ.ο.κ. υλοποιώντας (ως προϊσταμένη πλέον) την εκάστοτε κρατική πολιτική υγείας. Και κάθε απόγευμα, στο σπίτι της, χειρίζεται με εξαιρετικό ταλέντο υλικά από τη λογοτεχνία του φανταστικού, προκειμένου να ζωντανέψει στα μυθιστορήματά της παράλληλες με τη δική μας πραγματικότητες. Πραγματικότητες που απελευθερώνουν τη ματιά, τη συνείδηση, και τον πολιτικό προβληματισμό του αναγνώστη. «Χάρη στο γράψιμο», λέει στην «Εφ.Συν.», «μπορώ να πορεύομαι σ’ αυτόν τον κόσμο χωρίς να σαλτάρω…»

Αυτή τη φορά, λειτουργώντας σαν άλλος αλχημιστής που αναζητά την αυτογνωσία, η 45χρονη πλέον συγγραφέας αναμειγνύει με μαεστρία ορθολογικά και ανορθολογικά δεδομένα της ελληνικής επικαιρότητας που διαπλέκονται με ποικίλα συστήματα εξουσίας, επίσης μύθους, σύμβολα, αλληγορίες που τρέφουν το συλλογικό φαντασιακό, καθώς και προσωπικές αναζητήσεις, ιδεολογικές κατασκευές, μυστικιστικές θεωρίες, μεταφυσικές αγωνίες και φιλοσοφικές απορίες που φούντωσαν στα χρόνια της κρίσης. Προκύπτει, έτσι, ένα μεγαλειώδες υπαρξιακό παραμύθι για μεγάλους, το οποίο μας μεταφέρει στη δύση της εποχής μας και στην ανατολή μιας όχι ακόμη ξεκάθαρης άλλης.

Ορμητήριο της Μπουραζοπούλου είναι η ελληνική νότια όχθη της Πρέσπας. Αυτή είναι η «Κοιλάδα της λάσπης», που δίνει το όνομά της σε τούτο το πέμπτο μυθιστόρημά της εγκαινιάζοντας και την τριλογία Ο Δράκος της Πρέσπας (Καστανιώτης). Είναι ένα γοητευτικό και πολύσημο έργο στο στιλ του Ουμπέρτο Εκο, που διαβάζεται σε ένα πρώτο επίπεδο ως χορταστική περιπέτεια αναζήτησης της αλήθειας, τύπου Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν. Σε ένα δεύτερο επίπεδο διαβάζεται ως πολιτικό σχόλιο (από τα αριστερά) που πυροδοτεί πολιτικές ερμηνείες για τη στάση ζωής μας μπροστά στην κρίση, καταφέρνοντας την ίδια ώρα να αποφεύγει τα ιδεολογικά στερεότυπα και τους μονοσήμαντους συμβολισμούς. Και σε ένα τρίτο επίπεδο διαβάζεται αναστοχαστικά ως αναπαράσταση και αποδόμηση του κυρίαρχου νεοφιλελεύθερου αφηγήματος, το οποίο κατασκευάζει μια νέα ταυτότητα για την Ελλάδα του 21ου αιώνα, ένα νέο μέλλον, αλλά και ένα νέο παρελθόν. Αν δεν είναι (και) αυτό «δράκος», τότε τι είναι;

«Να φανταστούμε το αδύνατο και να αγωνιστούμε γι’ αυτό»

Η Ιωάννα Μπουραζοπούλου | ΜΑΡΙΟΣ ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

• Η λάσπη παραπέμπει στην κρίση όπως εκδηλώθηκε στην Ελλάδα, αλλά παραπέμπει και στο τέλος των βεβαιοτήτων μας. Τι παραπάνω είναι για εσάς, κυρία Μπουραζοπούλου;

Είναι ό,τι εμποδίζει τους κατοίκους αυτού του τόπου να βρουν τον βηματισμό τους ή να αναπτύξουν έναν καινούργιο συλλογισμό, μια καινούργια σκέψη. Είναι οι νεκροί ήρωες και η νοσταλγία για το λαμπρό παρελθόν, που λειτουργούν σαν ασήκωτα βαρίδια στον σχεδιασμό του μέλλοντος. Είμαστε μια χώρα που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τα σημερινά χάλια της επειδή επενδύει στο τι ήταν χθες. Ομως το χθες δεν θα ξαναγυρίσει κι εμείς θα πρέπει να σκεφθούμε από την αρχή τις αξίες μας και να βρούμε νέες σταθερές. Οι πεζογράμματοι πρωταγωνιστές μου ειδικότερα, που εμπνέονται από τη ραψωδία λ της Οδύσσειας, μιλούν και για νεκρές λέξεις: λάσπη λένε, είναι οι λέξεις που έχουν χάσει το νόημά τους.

• Ο λαοκόων ειδικά (που αποποιήθηκε το οικογενειακό όνομά του) επιμένει: «Κι αν οι λέξεις που ξέρουμε δεν επαρκούν, πρέπει να επινοήσουμε καινούργιες, για να βγούμε από το τέλμα…»

Αυτό είναι ένα σχόλιο για την πολιτική κατάσταση αλλά και για ένα σημερινό πρόβλημα της λογοτεχνίας η οποία αναπαράγει λέξεις κακοποιημένες από την κατάχρηση· λέξεις που προσαρμόζονται σε κάθε θέμα αλλά και στο αντίθετό του. Εγώ δεν τολμώ πια να γράψω ούτε τη λέξη «αλληλεγγύη». Γέμισα τόσες σελίδες για να αναπτύξω έννοιες τις οποίες δεν κατονομάζω.

• Είκοσι τρεις δρακολογικές θεωρίες παρουσιάζονται στο επίμετρο της Κοιλάδας… παραπέμποντας στην έξαρση των πολιτικών, ψευτο-επιστημονικών, φιλοσοφικών κ.ά. θεωριών τα τελευταία χρόνια. Φαίνεται κάπως υπερβολικό…

Με ενδιέφερε να τονίσω τη δυναμική των οραμάτων. Υπερασπίζομαι την ικανότητά μας να φανταστούμε το αδύνατο και να αγωνιστούμε γι’ αυτό. Το όραμα δεν πρέπει να πεθάνει. Παράλληλα όμως ήθελα να φανερώσω πόσο εύκολα ένα όραμα μπορεί να εκτραπεί και να γίνει γρανάζι του συστήματος. Αντίστοιχα, και ο μπαχτσές των δρακολόγων παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία. Οι Μηνισίτες θυμίζουν Χρυσαυγίτες, οι Κιμμέριοι είναι εγκληματικά στοιχεία κ.ο.κ. Οι πρωταγωνιστές μου όμως είναι οι πεζογράμματοι: ένας «ιχνηλάτης», ένας «διερμηνέας» και ένας «υπερασπιστής των αδυνάτων», που προσπαθούν να λύσουν το μυστήριο της εμφάνισης του δράκου, άρα να καταλάβουν τη νέα πραγματικότητα, συνδυάζοντας διαίσθηση, μυαλό και καρδιά.

• …ταλανίζονται από αμφιβολίες και ανησυχίες, όμως ποτέ δεν μένουν ουδέτεροι. Και δεν υποτάσσουν τις επιλογές ζωής τους στα συμφέροντά τους. Η σκεπτικίστρια λιράνα λ.χ., η μηχανόβια φοροεισπράκτορας της Φλώρινας που θα ενταχθεί στην ομάδα, θα συγκρουστεί με τους τεχνοκράτες συναδέλφους της.

Είναι όλοι τους το αντίθετο του φοβισμένου «ανθρώπου της διπλανής πόρτας», που συναντάμε τόσο συχνά».

• Πώς γεννήθηκε η αδυναμία σας για το γκροτέσκο που χαρακτηρίζει τη γραφή σας;

Από το θέατρο. Αυτή ήταν η πρώτη τέχνη που με συγκίνησε πολύ νωρίς, καθώς ο πατέρας μου ήταν θεατρόφιλος και είχε μεγάλη θεατρική βιβλιοθήκη. Προτιμούσα τις παραστάσεις πρωτοποριακού ή πειραματικού θεάτρου και μου άρεσε να ανακαλύπτω τα νοήματα που προσπαθούσαν να ερμηνεύσουν οι ηθοποιοί. Η «άλλη» γλώσσα των θεατρικών έργων με μάγευε πολύ περισσότερο από τη ρεαλιστική γλώσσα των μυθιστορημάτων. Δεν είναι τυχαίο ότι η Κοιλάδα της λάσπης ανοίγει και κλείνει σαν θεατρική πράξη, με τον διάλογο ενός Αλχημιστή με τον Μαθητή του. Το αφήγημα της Κοιλάδας… γεννιέται στο μυαλό του Μαθητή που αναζητά την αλήθεια βήμα βήμα, όπως ο συγγραφέας, όπως ο αναγνώστης.

Με μηχανή στην Πρέσπα

Η Ιωάννα Μπουραζοπούλου πήγε στην Πρέσπα με τη μηχανή της πριν ξεκινήσει την τριλογία της. Αυτή τη λογοτεχνική εξερεύνηση την έχει καθιερώσει από τα 30 της, όταν ξεκίνησε να γράφει και έγινε μηχανόβια: μια ατρόμητη μηχανόβια που έχει φτάσει μέχρι το Καζακστάν από τον Δρόμο του Μεταξιού (2008) και μια τολμηρή στους τρόπους της πεζογράφος. Η τριλογία της Ο δράκος της Πρέσπας ξεκινά στην ελληνική όχθη της κοινής λίμνης, όπου ο δράκος σύμφωνα με τον κυρίαρχο μύθο είναι ένας κυνηγός με κεφάλι βόνασου, και πολλοί πιστεύουν ακόμα πως όταν σκοτωθεί θα εκλείψει και κάθε συμφορά… Ομως αυτό είναι ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό. Στα δύο επόμενα μυθιστορήματά της θα μεταφέρει λοιπόν τη δράση στην ανατολική όχθη (της ΠΓΔΜ-FYROM), και έπειτα στη δυτική (της Αλβανίας), όπου ο δράκος παρουσιάζεται αντίστοιχα ως αίνιγμα κρυμμένο στο νερό ή ως αβγό υπό εκκόλαψη.

Εκεί θα αναζητηθούν και τα επόμενα στάδια της γνώσης. Και ίσως τελικά να αποδειχτεί ότι ο δράκος είναι ένα κέλυφος για το ζωντανό πνεύμα της αλήθειας, που περισσότερο ενώνει παρά διχάζει αυτές τις τρεις χώρες της Μακεδονίας.