Διπλές ταυτότητες και πολλαπλοί ρόλοι

Τι μπορεί να πει ένας Αμερικανός συγγραφέας που ζει στην Αγγλία του 19ου αιώνα στον αναγνώστη του 21ου; Πόσο διαχρονικές μπορεί να είναι οι ιστορίες για αριστοκράτες, μπάτλερ, σαλόνια και λαίδες, διατλαντικά ταξίδια και επιστολές αγάπης; Κι όμως, απρόσμενα για όποιον δεν μπορεί να οσμιστεί ότι η εποχή εκείνη αναζητά όχι μόνο το λογοτεχνικό αλλά και το υπαρξιακό, τον αιφνιδιασμό και τον άλλο εαυτό, ο Henry James μιλάει ακόμα.

HΕΝRY JAMES «Εντεκα  ιστορίες  και ένας αποχαιρετισμός» Ανθολόγηση-Μετάφραση-Σημειώσεις: Κατερίνα Σχινά Μεταίχμιο, 2017 Σελ. 468. HΕΝRY JAMES «Εντεκα ιστορίες και ένας αποχαιρετισμός» Ανθολόγηση-Μετάφραση-Σημειώσεις: Κατερίνα Σχινά Μεταίχμιο, 2017 Σελ. 468. |

Πενήντα χρόνια γόνιμης παρουσίας του Henry James στα γράμματα αποτυπώνονται σε μια περιεκτική ανθολογία, που απλώνεται σε έντεκα διηγήματα, δημοσιευμένα ανάμεσα στο 1864 και το 1910. Κι έτσι, από τη μία απολαμβάνουμε μερικά εκλεκτά δείγματα της πολύπλευρης διηγηματογραφικής σοδειάς ενός κλασικού Αμερικανού συγγραφέα, ενώ από την άλλη βλέπουμε πώς εξελίχθηκε η γραφή του και πώς το δειλό ξεκίνημα εξελίχθηκε σε ώριμη γραφίδα και μεστή λογοτεχνικότητα.

Το 1888 ο Σκοτσέζος Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον διερευνά τον διχασμό της προσωπικότητας με την «Παράξενη υπόθεση του δόκτορος Τζέκιλ και του κύριου Χάιντ», ενώ το 1890 ο Ιρλανδός Οσκαρ Ουάιλντ στο «Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι» μοιράζει το ίδιο πρόσωπο σε δύο ρόλους.

Κάπου εκεί κι ο δικός μας Γεώργιος Βιζυηνός γράφει τον «Μοσκώβ-Σελίμ» (1895) κι εξετάζει την τουρκική και ρωσική ψυχή του ίδιου ατόμου. Σ’ αυτή την εποχή λοιπόν της αναζήτησης της ανθρώπινης ταυτότητας, που άλλοτε διχάζεται σε δύο όψεις κι άλλοτε συναιρεί πολυσχιδή χαρακτηριστικά, γράφει και ο H. James, σκιαγραφώντας ανάλογα πορτρέτα διφυών προσώπων και σωσίες που αντικαθιστούν ο ένας τον άλλο.

Οι ιστορίες του προβάλλουν τους ανθρώπους ως ρόλους, καθώς κανείς δεν είναι πάντα ίδιος, ειδικά όσο περνάνε τα χρόνια και ειδικά όταν οι συνθήκες και οι άλλοι τον αναγκάζουν να προσαρμοστεί. Ετσι, ο καθένας είναι ένα πιόνι σκακιού, που κινείται και ελίσσεται ανάλογα με τις περιστάσεις. Και μερικές φορές το μικρό ασήμαντο στρατιωτάκι μετατρέπεται θριαμβευτικά σε βασίλισσα. Η άσχημη λ.χ. νεαρή Φάνι Νόκερ μετατρέπεται, πολλά χρόνια μετά, σε μια σαγηνευτική κυρία, κάνοντας ίσως τον Μόρις να μετανιώσει που δεν την παντρεύτηκε όταν μπορούσε («Ο τροχός του χρόνου»).

Οι χαρακτήρες, λοιπόν, του H. James δεν είναι μονολιθικοί, αλλά δείχνουν τις πολλαπλές όψεις τους, με φυσικό όσο και με απρόσμενο τρόπο. Στην «Ιδιωτική ζωή» αντιπαραβάλλονται ο Κλερ Βόντρεϊ, ευφυής συγγραφέας, κι ο λόρδος Μέλιφοντ: ο πρώτος έχει διαζευκτική ταυτότητα, αφού άλλος φαίνεται στη δημόσια παρουσία του κι άλλος γράφει τα κείμενά του –είναι δηλαδή μια διπλή προσωπικότητα–, ενώ ο δεύτερος είναι σκιώδης, σαν να πρόκειται μόνο για ό,τι φαίνεται στην επιφάνεια, χωρίς δεύτερο επίπεδο και βάθος.

Για να το πετύχει αυτό, ο διηγηματογράφος χρησιμοποιεί συχνά το τέχνασμα του σωσία («Doppelgänger»), όπου τον ίδιο ρόλο μοιράζονται δύο άνθρωποι ή ο ίδιος ήρωας διχάζεται σε δύο προσωπικότητες. Κυρίως το πρώτο φαίνεται σαν ένα πείραμα για το πόσο το ένα άτομο μπαίνει στη θέση του άλλου, πόσο οι συμπτώσεις φέρνουν στην ίδια μοίρα διαφορετικούς ανθρώπους ή πόσο οι ίδιοι οι άνθρωποι επιδιώκουν την ταύτιση.

Πάνω σ’ αυτούς τους αμφιλεγόμενους χαρακτήρες, που παίρνουν διάφορα χρώματα καθώς κινούνται μέσα στην ιστορία τους, στηρίζονται οι υποθέσεις, οι οποίες άλλοτε με ανατροπές κι άλλοτε με ομαλή κατάληξη κερδίζουν τον αναγνώστη.

Πιο πολύ, όμως, συγκρατούμε ορισμένα μοτίβα τα οποία δείχνουν ώριμη σκέψη και έντονο προβληματισμό για τις κοινωνικές αλλαγές της εποχής του. Λ.χ. οι μαχητικές γυναίκες και η ανεξαρτησία τους δείχνει μια «φεμινιστική» ματιά για τον ρόλο του θήλεος στην κοινωνία του 19ου και του 20ού αιώνα, ή ο ευφυής και τετραπέρατος μπάτλερ, στον οποίο όλοι καταφεύγουν, ναρκοθετεί τις σκληρά ταξικές διακρίσεις της συντηρητικής Βρετανίας («Μπρούκσμιθ»). Και τέλος, η αντιδιαστολή της Αμερικής, που παρουσιάζεται επαρχιακή όσο και αθώα, με την Ευρώπη, που φαίνεται πολιτισμένη κι ελίτ, αλλά συνάμα πιο δυναμική.

Δεν παραλείπω μια σειρά από διηγήματα, τα οποία διακρίνονται για την εμπρόθετη αυτοαναφορική τους βάση. Ο H. James φαίνεται να προβληματίζεται συνεχώς για τη φύση της λογοτεχνίας, τη «ζωγραφική» της δυνατότητα, την επιλογή και πραγμάτευση των θεμάτων της, τη σχέση συγγραφέα και αναγνώστη.

Ο λογοτέχνης, που συχνά είναι πολυδιάστατος, η ανάγκη για μια δεύτερη ζωή, ώστε ο δημιουργός να προλάβει να βάλει στο χαρτί όσα ζει και σκέφτεται, οι διάλογοι μεταξύ συγγραφέα και αναγνώστη για το βιβλίο του πρώτου κ.ά. είναι μερικά μόνο από τα μοτίβα που δείχνουν πως ο διηγηματογράφος στοχάζεται πάνω στη γραφή του και παίζει μ’ αυτήν.

Η ανθολόγος, επιμελήτρια και μεταφράστρια του τόμου Κατερίνα Σχινά έκανε πολύ καλή δουλειά, καθώς επέλεξε διηγήματα που κλιμακώνουν την τζεϊμσιανή τέχνη και τα έντυσε με χρήσιμους προλόγους και σημειώσεις. Ετσι, ο Ελληνας αναγνώστης έχει έναν ολοκληρωμένο περιεκτικό οδηγό για να γνωρίσει τα καλύτερα δείγματα της διηγηματογραφίας του συγγραφέα και να αντιληφθεί πόσο επίκαιρη είναι η διαχρονική γραφή των κλασικών.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ