Ασκηση ευγνωμοσύνης και τέχνη της ασυνέχειας

Η εκλογή στο Collège de France αποτελεί ύψιστη αναγνώριση της ακαδημαϊκής πορείας ενός καθηγητή και της πρωτοτυπίας του έργου του στις λεγόμενες θετικές ή ανθρωπιστικές επιστήμες.

Ο θεσμός έχει την έδρα του στην καρδιά του Καρτιέ Λατέν στο Παρίσι και είναι ανοιχτός σε όλους, χωρίς να προσφέρει πτυχία.

Τα εναρκτήρια μαθήματα είναι μια αναμενόμενη από όλους τελετή και ορισμένα από αυτά έχουν μείνει στην Ιστορία. Το ελληνικό κοινό γνωρίζει τα εναρκτήρια μαθήματα των Μ. Φουκό, Ζ. Ντιμπί και Π. Μπουρντιέ.

Το 2015, χρονιά της εκλογής του, ο Πατρίκ Μπουσερόν ήταν ήδη καταξιωμένος ιστορικός, με σημαντικό έργο για τις ιταλικές μεσαιωνικές πόλεις και μελέτες στο πεδίο της καλλιτεχνικής δημιουργίας και της πολιτικής ανθρωπολογίας.

Patrick Boucheron «Τι μπορεί να κάνει η ιστορία». Εναρκτήριο Μάθημα στο Collège de France, Μετάφραση: Γιάννης Μπαλαμπανίδης, Πόλις 2017, Σελ. 64
Το εναρκτήριο μάθημά του ξεκινά με μια χειρονομία που εγγράφει τη διάλεξη στη ζοφερή συγκυρία των τρομοκρατικών χτυπημάτων που συντάραξαν το Παρίσι τον Γενάρη της ίδια χρονιάς, με τον ιστορικό να δηλώνει πίστη στη συλλογικότητα των πολιτών, στη λογοτεχνία της παρηγοριάς αλλά και της κινητοποίησης, στην ομορφιά απέναντι στην κακία και εντέλει στον ιστορικό στοχασμό.

Προτού ξεδιπλώσει το δικό του πρόγραμμα, ο Π. Μπουσερόν σκύβει με σεβασμό και ευγνωμοσύνη στη μελέτη των προκατόχων της έδρας: από τον Latomus, που το 1534 εκφώνησε το μάθημά του για την ιστορία της Αναγέννησης, τότε που η Αναγέννηση επινοείται ως ιστορική περίοδος, έως τον άλλο μεγάλο «εφευρέτη» της Αναγέννησης, τον Μισλέ και το δικό του μάθημα το 1838.

Ο θρύλος του Collège είναι συνδεδεμένος με τη διάκριση του Μεσαίωνα από την Αναγέννηση. Αυτόν ακριβώς τον θρύλο αποδομεί ο Μπουσερόν, επιλέγοντας για την έδρα του τον τίτλο «Ιστορία των εξουσιών στη δυτική Ευρώπη, 13ος-16ος αιώνας».

Κρατώντας, όπως ωραία λέει, αποστάσεις από τα «χρονωνύμια», η Αναγέννηση γίνεται απλώς επεισόδιο στην εξέλιξη μιας μακρύτερης περιόδου.

Η ιστορία, προκειμένου να προσφέρει ερμηνείες, μας υπενθυμίζει ο Μπουσερόν, διαταράσσει την καθορισμένη χρονολογική σειρά των γεγονότων, αμφισβητεί γενεαλογίες και ταυτότητες. Η ιστορία είναι και τέχνη των ασυνεχειών.

Τίποτα δεν «αρχίζει» πραγματικά» τον 13ο αιώνα, για να «ολοκληρωθεί» «εντελώς» τον 16ο. Ενας «μικρός μακρύς Μεσαίωνας» αναδύεται με τη γρηγοριανή Μεταρρύθμιση, όχι επειδή αυτή αποτέλεσε σημαντικό δογματικό ή θρησκευτικό γεγονός, αλλά επειδή συνέβαλε στην αναδιάταξη του κόσμου γύρω από την Εκκλησία, σε μια νέα δομή που διαχωρίζει τους κοσμικούς από τους λαϊκούς, αποκλείοντας τους απίστους, τους αιρετικούς και τους Εβραίους.

Αναλύοντας τον συμβολισμό των πολιτισμικών μορφών κυριαρχίας, ο Μπουσερόν προτείνει, λοιπόν, μια ιστορία των εξουσιών που έλκει την καταγωγή της από τη συμβολική επανάσταση που ενεργοποίησε η Εκκλησία.

Στη συνέχεια, οι κοσμικές εξουσίες ανέλαβαν να εξιστορήσουν αυτή την ιστορία και το έκαναν στις ιταλικές πόλεις που έγιναν εργαστήρια της πολιτικής νεωτερικότητας, στα δίκτυα εμπορικών συναλλαγών, επικοινωνίας ανθρώπων, βιβλίων και ιδεών. Σε τι μας χρησιμεύει τούτη η ιστορία; Σε τι χρησιμεύει η ιστορία σήμερα, είναι το «ξεδιάντροπο» ή πονηρό ερώτημα που, ακολουθώντας την παράδοση του Μαρκ Μπλοκ, ο Π. Μπουσερόν όχι μόνο δεν αποφεύγει, αλλά αντιμετωπίζει κατά μέτωπο.

Η ιστορία, λέει, είναι η απάντηση στην τυραννική απειλή της συνέχειας: απέναντι στο υποτιθέμενα γνωστό και αναμενόμενο τέλος, η ιστορία προτείνει την έκπληξη, ανοίγει τον χώρο για τα μη συντελεσμένα μέλλοντα.

Μεθοδολογικός ρεαλισμός, λογοτεχνία, ευρυμάθεια, φαντασία, όλα επιτρέπονται προκειμένου να στραφεί η ιστορία -μαζί με τις άλλες κοινωνικές επιστήμες- στην πολιτεία, να δοκιμάσει και να δοκιμαστεί, να αντισταθεί, για να αντέξει και να «παραμείνει πιστή στον εαυτό της», χάρη σε μια κριτική χειραφέτηση. Αν όχι αισιοδοξία, πάντως διαζύγιο από τον πεσιμισμό!

Ο Πατρίκ Μπουσερόν συνδυάζει την αυστηρότητα της λογιότητας με το χάρισμα της αμεσότητας στη μετάδοση της γνώσης.

Μακάρι η παρούσα έκδοση, σε ωραία μετάφραση και με σχόλια που καθιστούν το κείμενο προσιτό και στον μη ειδικό αναγνώστη, να αποτελέσει προοίμιο για τη μετάφραση και άλλων έργων του.

Και δεν εννοώ τόσο εκείνο που αφορά μια «συνολική Ιστορία της Γαλλίας», και που έφερε τον καλό ιστορικό και τους συνεργάτες του στον κυκλώνα «πολέμων για την ιστορία» (από τέτοιους γνωρίζουμε κι εμείς), όσο το «Λεονάρντο και Μακιαβέλι», που εξιστορεί μια συνάντηση των ανδρών που θα μπορούσε κάλλιστα να είχε συμβεί, ή το «Ξορκίζοντας τον φόβο», σπουδαία ανάλυση της δύναμης της εικόνας, με αφορμή τον περίφημο πίνακα του Λορεντζέτι (που μία του λεπτομέρεια κοσμεί και το εξώφυλλο του Τι μπορεί να κάνει η ιστορία).

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ