Αποχαιρετισμός στον «αιώνα των διανοουμένων»

vivlio.jpg

ΤΟΝΥ JUDT - ΤΙΜΟΤΗΥ SNYDER «Σκέψεις για τον εικοστό αιώνα» Μετάφραση: Ελένη Αστερίου Αλεξάνδρεια, 2017 Σελ. 408

Οι Σκέψεις για τον εικοστό αιώνα δεν είναι ένα συμβατικό βιβλίο Ιστορίας, όπως συμβατικό δεν είναι κανένα από τα τελευταία βιβλία του Τόνι Τζαντ, αυτά που συντάχθηκαν όσο ο μεγάλος ιστορικός ήταν παράλυτος από την αμυοτροφική πλάγια σκλήρυνση που έμελλε να οδηγήσει στον πρόωρο θάνατό του το 2010. Περιλαμβάνονται εδώ μια σειρά από πολύμηνες συζητήσεις του Τζαντ με τον ομότεχνό του Τίμοθι Σνάιντερ, οργανωμένες γύρω από θεματικούς άξονες που παρακολουθούν την πνευματική βιογραφία του Τζαντ και αναπτύσσονται σε ελεύθερους στοχασμούς για ολόκληρο τον εικοστό αιώνα, με έμφαση στους «διανοούμενους» και την «πολιτική» της εποχής, όπως υποδεικνύει και ο υπότιτλος του πρωτοτύπου.

Ο εβραϊσμός και ο σιωνισμός, η Αγγλία (η γενέτειρά του), ο μαρξισμός, η γαλλική κοινωνία και διανόηση, ο Ψυχρός Πόλεμος και η Ανατολική Ευρώπη, η Αμερική (η δεύτερη πατρίδα του) και, τελευταίο αλλά σημαντικότερο, το παρελθόν και το μέλλον της σοσιαλδημοκρατίας (της «κοινοτοπίας του καλού» κατά Τζαντ) περνούν όλα από την κρησάρα του έγκλειστου μυαλού του Τζαντ, συνδέονται με τις προσωπικές του εμπειρίες και γίνονται αφορμές για μια πληθωρική συνομιλία (χάρη και στις καίριες παρεμβάσεις του Σνάιντερ, που συμμετέχει στο βιβλίο πολύ πιο ενεργά απ’ ό,τι αφήνει να εννοηθεί ο ρόλος του συνεντευκτή), η οποία αναδίδει έντονα ένα πνεύμα αποχαιρετισμού: ο Τζαντ φεύγει μαζί με τον αιώνα του, και αμφότεροι αφήνουν παρακαταθήκη μια κληρονομιά αμφίσημη, πολύπαθη και πολυτάραχη, που ωστόσο -επιμένει ο ιστορικός- λησμονήθηκε υπερβολικά γρήγορα και αξίζει απολύτως τον κόπο να ανακτηθεί.

Γιατί ο Τζαντ κυριολεκτικά κουβαλάει μέσα του τον εικοστό αιώνα και είναι περήφανος γι’ αυτό. Μαρξιστής και αριστερός σιωνιστής στα νιάτα του, δεν άργησε να γίνει φανατικός υποστηρικτής των αντιφρονούντων του υπαρκτού σοσιαλισμού, αργότερα δριμύς επικριτής του κράτους του Ισραήλ και της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής και συνολικά στρατευμένος φιλελεύθερος σοσιαλδημοκράτης, επανεκτιμώντας τα εδουαρδιανά κοινωνικά κεκτημένα και τα εκπαιδευτικά ιδεώδη των παιδικών του χρόνων στο Λονδίνο της δεκαετίας του 1950.

Μια τέτοια αναδρομή δεν είναι βέβαια καθόλου σπάνια στις προσωπικές βιογραφίες των ανθρώπων, το ενδιαφέρον όμως με τον Τζαντ είναι ότι την προτείνει και ως μεθοδολογική αρχή της διανοητικής ιστορίας: το απόσταγμα μιας ζωής μετατρέπεται θαρρετά από τον ιστορικό σε ηθικό δίδαγμα ενός αιώνα, ένα δίδαγμα που δίνει τον τόνο σε αυτές εδώ τις Σκέψεις του και του εξασφαλίζει συγχρόνως μια ιδιαίτερη θέση εκτός του «κυρίαρχου ρεύματος». Μακριά από τις κάθε λογής σχολές απολογητών των ημερών μας, ο Τζαντ προτάσσει μια ιστοριογραφία που είναι αναιδώς μοραλιστική, μια «φιλοσοφία με παραδείγματα», όπως του άρεσε να λέει, στην οποία βρίσκει κανείς όσους λόγους διαφωνίας θέλει, αλλά με την οποία η -έντονη, παθιασμένη, ακόμα και πολεμική- συζήτηση μένει πάντα ανοιχτή: ο Τζαντ δεν μισεί ίσως τίποτα περισσότερο από το περίφημο θατσερικό θέσφατο «δεν υπάρχει εναλλακτική».

Ο νεοφιλελευθερισμός γενικότερα καταλαμβάνει περίοπτη θέση στο βιβλίο σαν προνομιακός στόχος της κριτικής του Τζαντ, πράγμα άλλωστε που εξηγεί γιατί το όνομά του, παρά τα στιβαρά φιλελεύθερα διαπιστευτήριά του και το τραγικό τέλος του δεν έχει (ούτε πρόκειται να) περιβληθεί με την αίγλη του αγίου ή του μάρτυρα από τους κοντυλοφόρους του ακραίου Κέντρου στα καθ’ ημάς ή διεθνώς. Ούτε καν τον δηλωμένο αντικομμουνισμό του Τζαντ δεν θα μπορούσε να οικειοποιηθεί η «στρατιά των προθύμων», όχι όταν οι Σκέψεις για τον εικοστό αιώνα περιέχουν, ανάμεσα στα τόσα άλλα, και μια υποδειγματική κριτική του ιστορικού νεοφιλελευθερισμού ως παθολογικής συνδυασμένης εχθρότητας απέναντι στο κορπορατιστικό πολιτικό καθεστώς του αυστριακού Μεσοπολέμου και τις εργατικές (πρωτίστως χωροταξικές) κατακτήσεις της «Κόκκινης Βιέννης» της εποχής, την ώρα ακριβώς που οι σφαίρες του πρώτου έκαναν ερείπια τη δεύτερη. Στις τάξεις των δυναστών, Αψβούργων, ναζί, Σοβιετικών, Αμερικανών, Ισραηλινών, νεοφιλελεύθερων ή όποιων άλλων, είναι ακατανίκητη η τάση, και η συνακόλουθη άμιλλα, να επιβάλλουν όσο γίνεται πιο ολοκληρωτικά τη σιωπή του τάφου και του δόγματος –αλλά μια σκέψη όπως αυτή του Τζαντ τρέφεται με επιτεύγματα και παραδόσεις, με ελεύθερη έκφραση, με θεσμούς, με ζωή του πνεύματος και του σώματος, απ’ όπου κι αν προέρχεται.

Αν ο εικοστός αιώνας υπήρξε ο «αιώνας των διανοουμένων», καταλήγει ο Τζαντ, ο εικοστός πρώτος κινδυνεύει να γίνει από το ξεκίνημά του κιόλας (και βάσει των ίδιων των αρχών του) ο αιώνας της μίας δεσπόζουσας συναίνεσης, της «αγοράς» χωρίς ιδέες και αντιπαραθέσεις, του σκοταδισμού ώστε να γίνονται όσο το δυνατόν πιο απρόσκοπτα «οι δουλειές». Πανεπιστημιακός και δημόσιος διανοούμενος ο ίδιος σε όλη του τη ζωή, δεν μοιάζει καθόλου αισιόδοξος για τις δυνατότητες ούτε των μεν ούτε των δε να επηρεάσουν τα πράγματα σήμερα, παρά μόνο αν στρατευτούν με την ούτως ή άλλως επικρατούσα ορθοδοξία, χάνοντας έτσι την ψυχή τους.

Περισσότερες ελπίδες διατηρεί για την αναβίωση μιας «ερευνητικής δημοσιογραφίας» που θα ξεσκεπάζει τα ψεύδη και θα διαλύει τα προσχήματα. Προβάλλει έτσι πεισματικά διαφωτιστής, στους αντίποδες ενός (όχι εντελώς αδικαιολόγητου) απαρηγόρητου μεταμοντερνισμού που υποστηρίζει ότι «οι πάντες γνωρίζουν ήδη τα πάντα, απλώς δεν νοιάζονται». Ισως σε αυτό ακριβώς το πεδίο να κριθεί στο μέλλον η παρακαταθήκη του, η παρακαταθήκη του αιώνα του: θα χρησιμεύσουν άραγε ποτέ ξανά οι διαφωτιστές;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας

Μέλος της
ΕΝΕΔ