Αποχαιρετισμός στην Ελένη Αντωνιάδη-Μπιμπίκου

Η ιστορικός Ελένη Αντωνιάδη-Μπιμπίκου, μία σπουδαία Ελληνίδα, σπουδαία όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για τη Γαλλία και την Ευρώπη, πέθανε πλήρης ημερών στην Αθήνα στις 13 Ιουνίου 2017 αφήνοντάς μας ένα πολύπλευρο έργο πάνω στη Βυζαντινή και τη Νεότερη Ελληνική Ιστορία.

Μαθήτρια του Διονυσίου Ζακυθηνού στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, φεύγει το 1947 για το Παρίσι, ως υπότροφος της γαλλικής κυβέρνησης, για μεταπτυχιακές σπουδές Βυζαντινολογίας.

Ως μαθήτρια του Paul Lemerle και του Fernand Braudel, αρχίζει να δημοσιεύει τις πρώτες σημαντικές μελέτες της για οικονομική ιστορία του Βυζαντίου.

Είναι ωστόσο σύμφωνη με την άποψη του Fernand Braudel ότι η οικονομία δεν συγκροτεί έναν αυθύπαρκτο κόσμο «ότι δεν μπορούμε να κάνουμε μία ιστορία της οικονομίας από το Α στο Ω, αυτό αρχίζει πάντα πριν και τελειώνει πάντα μετά», επομένως, όπως γράφει η ίδια, δεν μπορούμε να κάνουμε μια μελέτη της ιστορίας, σύντομη, χωρίς να εξετάσουμε σοβαρά αυτή τη σημαντική παράμετρο της ζωής των κοινωνιών.

Στο πλαίσιο αυτό της μελέτης των ιστορικών φαινομένων στη «μακρά διάρκεια», στρέφεται στην ιστορία στις διαδοχικές φάσεις της από την υστεροβυζαντινή περίοδο στην περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας και τους νεότερους χρόνους.

Σε αυτήν την οπτική η Ελένη εγκαινιάζει το 1964 το σεμινάριό της με τίτλο «Οικονομική και κοινωνική Ιστορία του Βυζαντίου και της Νεώτερης Ελλάδας» το οποίο συνέχισε ως καθηγήτρια στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales του Παρισιού. Το σεμινάριο αυτό υπήρξε για πάνω από 30 χρόνια μια ολοζώντανη κυψέλη μάθησης, έρευνας, ελεύθερης έκφρασης και δημοκρατίας όπου πραγματοποιήθηκε η δημιουργική συνάντηση της ελληνικής με τη γαλλική ιστοριογραφία για τις νέες γενιές των ελλήνων ιστορικών που διαπρέπουν σήμερα στα πανεπιστήμια της Ελλάδας και του εξωτερικού.

Εμπνεύστρια πολλών ερευνητικών σχεδίων με διεθνή εμβέλεια η Ελένη πρωτοστάτησε, μεταξύ άλλων, μαζί με τον κορυφαίο Γάλλο βυζαντινολόγο André Guillou, στη δράση της Διεθνούς Ένωσης Σπουδών Νοτιο-Ανατολικής Ευρώπης, και διετέλεσε πρόεδρος της αντίστοιχης Γαλλικής Επιτροπής της.

Διαφοροποιούνται με αυτόν τον τρόπο από την κυρίαρχη μέχρι τότε αντίληψη για τη συγγραφή της ιστορίας της μεσαιωνικής Ευρώπης και διευρύνουν τον διεθνή επιστημονικό διάλογο για την ιστορία του βυζαντινού κόσμου αλλά και αυτού που η Ελένη αντιλαμβανόταν ως «ενδιαμεσότητα» του Βυζαντίου στο χώρο και το χρόνο και που οδηγεί στη χριστιανική Δύση, στη νοτιοανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια, στην Ανατολική Μεσόγειο και βέβαια στη νεώτερη και σύγχρονη Ελλάδα.

Η Ένωση εκδίδει την ετήσια περιοδικής έκδοσης Etudes Balkaniques. Cahiers Pierre Belon. Recherches interdisciplinaires sur les mondes hellénique et balkanique και διοργανώνει υπό την προεδρία της, το 2009, στο Παρίσι, το 10ο συνέδριό της με θέμα: «Ο άνθρωπος και το περιβάλλον του στη Νοτιο-ανατολική Ευρώπη: οι πληθυσμοί, τα μέσα εργασίας, η παραγωγή, τα μέσα επικοινωνίας».

Αποκορύφωμα των εργασιών της για τον βαλκανικό χώρο αποτέλεσε και το συλλογικό ερευνητικό έργο «Για μια μεγάλη ιστορία των Βαλκανίων: από τις απαρχές στους βαλκανικούς πολέμους» (Παρίσι 2004).

Η Ελένη Αντωνιάδη-Μπιμπίκου τιμήθηκε με πολλές διακρίσεις και βραβεία, ελληνικά και διεθνή, για την επιστημονική προσφορά της. Μέρος των εργασιών της έχει μεταφραστεί στα ελληνικά στον τόμο Προβλήματα Ιστορίας. Βυζαντινά, μεταβυζαντινά (εκδ. Ελληνικά γράμματα 1996) ενώ το 2007 31 από τους φίλους, συνεργάτες και μαθητές της συγκέντρωσαν σε τιμητικό τόμο τις μελέτες τους για την οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική ιστορία της μεσαιωνικής, νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας (Byzantina et Moderna. Melanges en l’ honneur d’ Helene Antoniadis-Bibicou, εκδ. Αλεξάνδρεια).

Ωστόσο η επιστημονική της περιπέτεια εκτυλίσσεται παράλληλα με την ταραγμένη ελληνική και ευρωπαϊκή ιστορία του 20ού αιώνα. Και η Ελένη δεν υπήρξε μόνο ένας θεατής της ιστορίας αλλά και ένα ολοζώντανο κομμάτι της παραμένοντας ως βαθύτατα πολιτικό ον συνεπής στις ιδέες της, από τα νεανικά της χρόνια και την αντιστασιακή της δράση στην κατοχική Αθήνα έως τον αντιδικτατορικό της αγώνα και το ενδιαφέρον της μέχρι το τέλος για τα μεγάλα προβλήματα των σύγχρονων κοινωνιών.

Σήμερα που τα νερά της Μεσογείου είναι και πάλι ταραγμένα, που τα Βαλκάνια ακόμη αγωνίζονται να βρουν το δρόμο της συνεννόησης, που η Γαλλία αμυδρά μόνο θυμίζει τον εαυτό της όπως ήταν τη δεκαετία του 1960 και που οι ελληνικές σπουδές στη Γαλλία βρίσκονται σε κίνδυνο, το έργο της και η γενικότερη επιστημονική της δράση φαίνονται πιο επίκαιρα και πιο αναγκαία από ποτέ.

Γνωρίζοντάς την πάνω από 25 χρόνια ως μαθήτριά της και ελπίζω πιστή της φίλη είναι αμέτρητες οι αναμνήσεις που μου θυμίζουν πόσο την αγαπώ.

Θυμάμαι το μικροσκοπικό πάντα φιλόξενο διαμέρισμά της στο κέντρο του Παρισιού και τα ζιγκ ζαγκ που έπρεπε να κάνω ανάμεσα στους πύργους των βιβλίων για να βρω μια ελεύθερη σπιθαμή πατώματος να πατήσω.

Θυμάμαι κάποια καλοκαιρινά βράδια στην Αθήνα, στην ταβέρνα του Φιλίππου, όταν, έπειτα από πολλά παρακάλια, μας έλεγε ιστορίες από τα παιδικά και νεανικά της χρόνια. Θυμάμαι ότι φερόταν στα παιδιά με την ίδια ευθύτητα και σοβαρότητα που φερόταν στους μεγάλους και πως τα παιδιά τη λάτρευαν γι’ αυτό.

Θυμάμαι την επιμονή με την οποία συμβούλευε τους μαθητές της να εμβαθύνουν στη βιβλιογραφία αλλά να διατηρούν πάντα τη δική τους φωνή στην ερμηνεία του ιστορικού υλικού.

Θυμάμαι την κρυφή ικανοποίηση με την οποία αναφερόταν στη μνημειώδη μελέτη της «Ερημωμένα χωριά στην Ελλάδα· ένας προσωρινός απολογισμός» (δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στα ελληνικά στον τόμο «Η οικονομική δομή των βαλκανικών χωρών, 15ος-19ος αιώνες» σε επιμέλεια του Σπ. Ασδραχά), αλλά και σε ένα λιγότερο γνωστό κείμενό της για το κοινό και το διαφορετικό στους πολιτισμούς των βαλκανικών λαών.

Θυμάμαι την άδολη κοκεταρία της, το απίστευτο γούστο της στο συνδυασμό υφασμάτων και χρωμάτων. Και θυμάμαι κάτι πάνω της που δεν το άλλαξε ο χρόνος, μια ξεροκέφαλη διάθεση ανυπακοής, ιδιότητα χρήσιμη όχι μόνο σε έναν ιστορικό αλλά σε κάθε άνθρωπο κάθε εποχής. 

 

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας