Από τη ζούγκλα στο Διάστημα

Επί μισό αιώνα περίπου ο Στέλιος Ανεμοδουράς (1917-2000) υπήρξε εμπνευστής, παραγωγικότατος συγγραφέας και εκδότης περιοδικών που διαβάστηκαν και λατρεύτηκαν μεταπολεμικά από χιλιάδες μικρούς αναγνώστες. Οι «Ηρωες» (εκδόσεις Comics & Crosswords) καταγράφουν το έργο του και μας θυμίζουν, με ισχυρές δόσεις νοσταλγίας, τα ανδραγαθήματα του Μικρού Ηρωα, του Μπλεκ, του Ζαγκόρ, πολλών Ελλήνων υπερανθρώπων και αμέτρητων ακόμα χαρακτήρων της λαϊκής παιδικής λογοτεχνίας.

Τα κόμικς με κύριο αναγνωστικό κοινό τους τα παιδιά ανθούσαν στις ΗΠΑ και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα. Στην Ελλάδα, λόγω των γνωστών αντικειμενικών δυσκολιών και ιδιαιτεροτήτων, μόνο στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια υπήρξαν εκδότες που εισήγαγαν και μετέφρασαν στα ελληνικά ιστορίες από το εξωτερικό, αλλά και λιγοστοί δημιουργοί που επινόησαν και προσάρμοσαν στην εγχώρια πραγματικότητα νέους χαρακτήρες και εμπνεύστηκαν καινοφανείς «μυθολογίες» και συναρπαστικές, καθηλωτικές υποθέσεις. Ενας από αυτούς ήταν ο Στέλιος Ανεμοδουράς.

Heroes_2

Στους «Ηρωες», ένα βιβλίο καταγραφής και περιγραφής των δημιουργιών του Στέλιου Ανεμοδουρά, οι Γιώργος Παπαδάκης, Γιώργος Βλάχος και Νίκος Νικολαΐδης, «αποδελτιώνουν» κάθε έντυπη δημοσιευμένη ιστορία του και δίνουν την ευκαιρία στους παλαιότερους να θυμηθούν τα παιδικά τους αναγνώσματα και στους νεότερους να έρθουν σε επαφή με μια κουλτούρα που έχει περάσει ανεπιστρεπτί. «Ο Στέλιος Ανεμοδουράς θα μείνει στη μνήμη όλων όσοι θήτευσαν στις εξωσχολικές του ιστορίες. Ιστορίες φαντασίας, ελευθερίας, ξεγνοιασιάς αλλά και ήθους και αξιοπρέπειας. Ολες αυτές τις ιστορίες, τα περιοδικά του, το έργο μιας ολόκληρης ζωής, συγγραφικής και εκδοτικής, προσπαθήσαμε να καταθέσουμε στις σελίδες του βιβλίου αυτού, καθώς πλησιάζει να κλείσει ο κύκλος των 100 χρόνων από τη γέννησή του» αναφέρει ο Λεωκράτης Ανεμοδουράς, εγγονός του Στέλιου, προλογίζοντας τους «Ηρωες».

Η καριέρα του ξεκίνησε τη δεκαετία του 1940 από το εμβληματικό περιοδικό «Μάσκα» που, υπό την καθοδήγηση του Απόστολου Μαγγανάρη, δημοσίευε κυρίως αστυνομικές περιπέτειες αλλά και ιστορίες μυστηρίου και φαντασίας που καθήλωναν το νεανικό κοινό. Ο Ανεμοδουράς, αρχικά ως μεταφραστής και στη συνέχεια ως διασκευαστής ξένων ιστοριών και συγγραφέας πρωτοτύπων, έδωσε με την καλπάζουσα φαντασία του μια νέα λογοτεχνική πνοή στην παρεξηγημένη αστυνομική λογοτεχνία. Με τίτλους όπως «Το Ασπρο Φάντασμα», «Ο Τίγρης της Κίτρινης Θάλασσας» και «Το Νησί των Θησαυρών» έκανε το ντεμπούτο του στη «Μάσκα» και συνέχισε με τη «Μασκούλα», τη «Νυχτερίδα», το «Σινεάκ», το «Τόξο». Στο τελευταίο, χαρακτηριστικοί τίτλοι των περιπετειωδών ιστοριών ήταν «Το Κάστρο του Κουρσάρου», «Κατάσκοποι στη Ζούγκλα», «Αποστολή στην Ταγγέρη», «Οι Δαίμονες των Ωκεανών», «Ο Ελευθερωτής του Μεξικού» κ.ά.

Heroes_3

Ο εξωτισμός, τα ταξίδια σε μακρινές, αχαρτογράφητες περιοχές, ο τυχοδιωκτισμός, οι ηρωισμοί βρίσκονταν στο επίκεντρο αυτών των ιστοριών που έδιναν την ευκαιρία στους μικρούς αναγνώστες να ψυχαγωγηθούν αλλά και να μορφωθούν ταυτόχρονα.

Το 1953 ξεκινά η κυκλοφορία του εβδομαδιαίου «Μικρού Ηρωα», του πιο εμβληματικού, ίσως, λαϊκού περιοδικού της εποχής, σε σενάρια του Θάνου Αστρίτη (ψευδώνυμο του Στέλιου Ανεμοδουρά) και σχέδια των Βύρωνα Απτόσογλου και Θέμου Ανδρεόπουλου. Με πρωταγωνιστή το Παιδί-Φάντασμα, Γιώργο Θαλάσση, και συμμάχους του την Κατερίνα και τον Σπίθα σε ένα προσωπικό και ιδιότυπο αντάρτικο πόλης ενάντια στους ναζί την περίοδο της γερμανικής κατοχής «ούτε ο ίδιος ο Στέλιος Ανεμοδουράς μπορούσε να φανταστεί, ξεκινώντας να γράφει τον Μικρό Ηρωα, ότι δημιουργούσε το ανάγνωσμα-έπος που θα σηματοδοτούσε με την καταλυτική παρουσία μια ολόκληρη εποχή. Τον Χρυσό Αιώνα του ελληνικού παιδικού λαϊκού αναγνώσματος», επισημαίνει ο Γιώργος Βλάχος.

Συμπληρωματικοί χαρακτήρες υπήρξαν μικρά παιδιά που τάχθηκαν στο πλευρό της θρυλικής τριάδας, με ονόματα όπως Κεραυνός, Διαβολάκι, Ζουζούνι, Τζιτζίκι, Πιτσιρίκος, Πειραχτήρι, Γάτος, Σουσουράδα, Μπόμπιρας, Γαβριάς, Χαζούλης, Σαΐτας κ.ά., ενώ οι ναζιστές αντίπαλοι είχαν σαφώς πιο επιβλητικούς τίτλους και ενδυμασίες (Σεϊτάν Αλαμάν, Φρόιλαϊν Χ κ.ά.).

Πολλά έχουν γραφεί για το σχεδόν ουδέτερο πολιτικό σκέλος των ιστοριών του «Μικρού Ηρωα», λίγα μόλις χρόνια μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο και υπό ένα καθεστώς αυταρχικής Δεξιάς, ελλείμματος δημοκρατίας και εκκαθαρίσεων ή εκτοπίσεων των αριστερών πολιτικών αγωνιστών. Ομολογουμένως, όμως, οι ιστορίες του Γιώργου Θαλάσση διαβάζονταν τόσο από παιδιά (και μεγαλύτερα παιδιά) αριστερών οικογενειών όσο και από αυτά των δεξιών οικογενειών.

Heroes_4

Για τις πιθανές προσδοκίες του Ανεμοδουρά ο Γιώργος Βλάχος αναφέρει: «Γράφοντας ένα ανάγνωσμα ενταγμένο στο ιστορικό πλαίσιο μιας πολύ πρόσφατης περιόδου της ελληνικής Ιστορίας, που έκρυβε μάλιστα και πολλές παγίδες, επιχειρούσε κάτι παράτολμο. Επρεπε να περάσει τα μηνύματά του, ισορροπώντας με επιδέξια ουδετερότητα στο τεντωμένο σχοινί της ένθεν και ένθεν καχυποψίας για τις προθέσεις του. Η όχι άμεση ονομαστική αναφορά σε οργανώσεις, πολιτικές ιδεολογίες, πραγματικά ονόματα και χωρίς καμιά αναφορά στις ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ τους στη διάρκεια της Κατοχής, πέρασε μια γραμμή ανύπαρκτου, στην πραγματικότητα, ενιαίου και ομόψυχου εθνικού αγώνα […] Ωστόσο, τον Στέλιο Ανεμοδουρά, από τη στιγμή που ο ίδιος πίστευε ότι πίσω από τις γραμμές του κειμένου εκφράζει το πνεύμα συμφιλίωσης, περισσότερο τον ενδιέφερε να γίνει αποδεκτό από τους μικρούς αναγνώστες του, ώστε να τους περάσει και να τους εμπεδώσει τις αξίες της αγάπης για την πατρίδα, του ηρωισμού, της ελευθεροφροσύνης, του ανθρωπισμού, της αυτοθυσίας, του αισθήματος δικαίου και της ειρήνης».

Την ίδια περίοδο, που ο Γιώργος Βλάχος οριοθετεί μέχρι το 1968, ο Στέλιος Ανεμοδουράς κυκλοφορεί και μια σειρά από τίτλους με περιπέτειες ηρώων σε διάφορα σημεία του πλανήτη αλλά και έξω από αυτόν και σε διάφορες εποχές όπως ο Ταγκόρ - το Ελληνόπουλο που έγινε Μαχαραγιάς, ο Μικρός Ιππότης, ο Μικρός Μπουρλοτιέρης, ο Μικρός Ζορρό, ο Υπεράνθρωπος, ο Πλανητάνθρωπος, ο Κεραυνός, το Βέλος, το Γεράκι, ο Μικρός Ταρζάν, ο Τάργκα, το ατρόμητο Ελληνόπουλο, ο Καλ, ακόμα και ο Καραγκιόζης στη Ζούγκλα αλλά και αστυνομικά, όπως το Δέκα Τρία και ο Τζων Γκρηκ σε σενάρια του Νίκου Ρούτσου, ποδοσφαιρικά όπως ο Γκρέκο, ο Ηρως των Γηπέδων και ο Αετός των Γηπέδων σε σενάρια του Γιώργου Μαρμαρίδη, γουέστερν όπως το Λάσσο και ο Κάου-Μπόυ Φάντασμα, συνοπτικές διασκευές κλασικών λογοτεχνικών έργων όπως οι Αθλιοι και ο Δεκαπενταετής Πλοίαρχος, παραμύθια αλλά και νουβέλες για ενήλικους με αισθηματικό περιεχόμενο.

Στη δεύτερη περίοδο (1969-1979) που καταγράφεται από τον Γιώργο Παπαδάκη κυριαρχεί όχι τόσο η δημιουργική-συγγραφική δραστηριότητα του Στέλιου Ανεμοδουρά, αλλά η εκδοτική, με κυρίαρχο όχημα τα κόμικς, κυρίως εισαγόμενα από την Ιταλία και μεταφρασμένα, με εμβληματικούς τίτλους όπως Μπλεκ, Ζαγκόρ, Ομπραξ, Μίστερ Νο, Δίκαιος, Μπόζο, Πεπίτο, Πινόκιο, Κατερίνα, Παράδεισος του Παιδιού, αλλά και κάποιοι τίτλοι για μεγαλύτερους, όπως το πολιτικοσατιρικό Τζόννυ Λόγκαν και το σουρεαλιστικό Κοκομπίλ. Τέλος, στην τρίτη περίοδο (1979-2000 αναφορικά με τον Στέλιο Ανεμοδουρά και μέχρι σήμερα για τις εκδόσεις των απογόνων του), που περιγράφει ο Νίκος Νικολαΐδης, δεσπόζουν το πολυθεματικό Μπλεκ, η Περιπέτεια με τον Κάπτεν Μαρκ (1.246 τεύχη), το Ροντέο και διαστημικά περιοδικά όπως ο Κρόνος, ο Πλανήτης, το Γκαλάκτικα και το Ρομπότ.

Η έκδοση συμπληρώνεται με ένα προσάρτημα στο οποίο οι τρεις συγγραφείς αποτίνουν φόρο τιμής στον πατριάρχη του παιδικού ελληνικού περιοδικού Τύπου: ο Γιώργος Βλάχος γράφει μια ιστορία του Μικρού Ηρωα και οι Γιώργος Παπαδάκης, Νίκος Νικολαΐδης από μια ιστορία του Μπλεκ, όλες σε εικονογράφηση του Κώστα Φραγκιαδάκη.

Οι «Ηρωες» με αυτή τη διεξοδική καταγραφή των αμέτρητων εκδόσεων του Στέλιου Ανεμοδουρά αποτυπώνουν πιστά την πορεία μεγάλου μέρους της εγχώριας, λαϊκής παιδικής λογοτεχνίας κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Ισως να είναι χρήσιμη όμως στο μέλλον μια εκτενέστερη πολιτική αποτίμηση και κριτική, μια εκτίμηση της παιδαγωγικής διάστασης και μια ευρύτερη κοινωνιολογική μελέτη αυτών των αναγνωσμάτων. Η έρευνα των τάσεων και των επιλογών των παιδιών κάθε εποχής σε συνάρτηση με την ιστορική συγκυρία αποτελεί πάντα προϋπόθεση για την κατανόηση του παρελθόντος.

Heroes_5 Οι «Ηρωες» του Στέλιου Ανεμοδουρά κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Comics & Crosswords |

Με αφορμή την κυκλοφορία του βιβλίου «Ηρωες του Στέλιου Ανεμοδουρά», την Πέμπτη 24 Μαρτίου στις 6 μ.μ., στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων, Ακαδημίας 50, θα μιλήσουν οι δημιουργοί του καθώς και ο σημειολόγος και ιστορικός τέχνης, Χάρης Καμπουρίδης, ο συγγραφέας Τζίμμυ Κορίνης, ο κριτικός κινηματογράφου Χρήστος Μήτσης, ο σκιτσογράφος Σπύρος Ορνεράκης και ο συγγραφέας Λευτέρης Ταρλαντέζος. Συντονίζει ο εκδότης Λεωκράτης Ανεμοδουράς. Επιπλέον, θα προβληθεί ντοκιμαντέρ για τον Στέλιο Ανεμοδουρά και τις δημιουργίες του και θα ακολουθήσει έκθεση αυθεντικών περιοδικών των εκδόσεών του, από τις συλλογές του Ιδρύματος ΣΟΦΙΑ.

comics@efsyn.gr

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας