Από τη δούκισσα της Πλακεντίας στον δήμο

plakentia_kastelo_rododafnis.jpg

«Το Καστέλο της Ροδοδάφνης» Οι δύο γωνιακοί πύργοι διαφοροποιούν το «Καστέλο» από τα υπόλοιπα κτίρια | Φωτ.: Βασίλης Μαθιουδάκης

Είναι το σπουδαιότερο κτίριο του θερινού συγκροτήματος που κατασκεύασε στα μέσα του 19ου αιώνα η εκκεντρική δούκισσα της Πλακεντίας, η οποία αγάπησε την Ελλάδα και ενίσχυσε οικονομικά τον αγώνα κατά του τουρκικού ζυγού.

Το οικόπεδο, που αποτελούσε μέρος της ιδιοκτησίας της μονής Πεντέλης, πουλήθηκε μετά από πολιτική παρέμβαση του τότε πρωθυπουργού Κωλέττη. Αλλαξε πολλούς ιδιοκτήτες, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται η οικογένεια Σκουζέ, ο Δημήτρης Χορν και η Ελένη Βλάχου, για να περιέλθει στο Δημόσιο που έχει παραχωρήσει τη χρήση του στον Δήμο Πεντέλης

Η Πεντέλη, παρά τις τέσσερις καταστροφικές πυρκαγιές (1995, 1998, 2005 και 2007), παραμένει η πιο πράσινη περιοχή του Λεκανοπεδίου. Το όνομά της ανάγεται στον 3ο αι. π.Χ., προσδιορίζει τον αρχαίο δήμο που εντοπίστηκε στη σημερινή πλατεία της Αγίας Τριάδας και οφείλει μεγάλο μέρος από τη δόξα του στο λευκό μάρμαρο, από το οποίο κατασκευάστηκαν τα μνημεία της Ακρόπολης.

Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός αξιοποίησε τις πηγές του βουνού και το 134 π.Χ. κατασκεύασε το περίφημο υδραγωγείο που φέρει το όνομά του, το οποίο κάλυψε της υδροδοτικές ανάγκες της πρωτεύουσας ώς τις αρχές του 20ού αιώνα.

Κατά τους χριστιανικούς χρόνους άρχισε η κατασκευή των πρώτων μοναστηριών και η εγκατάσταση των πρώτων κατοίκων, κυρίως Σαρακατσαναίων από την περιοχή του Μαραθώνα, που δούλευαν στα κτήματα της μονής, η οποία απέκτησε μεγάλη δύναμη κατά τη διάρκεια της τουρκικής κατοχής.

Η δούκισσα

Η νεότερη πορεία της περιοχής έχει αφετηρία την εκκεντρική δούκισσα της Πλακεντίας. Το όνομά της ήταν Σοφία ντε Μαρμπουά και γεννήθηκε το 1785 στη Φιλαδέλφεια των Ηνωμένων Πολιτειών, όπου υπηρετούσε ο Γάλλος διπλωμάτης πατέρας της ο οποίος παντρεύτηκε την Αμερικανίδα κόρη του κυβερνήτη της Πενσιλβάνια.

Πολύ νέα την υποχρέωσαν να παντρευτεί τον μεγαλύτερό της στρατηγό Κάρολο Λεμπρέν, υπασπιστή του Ναπολέοντα και γιο του υπουργού Οικονομικών, στον οποίο είχε παραχωρηθεί το δουκάτο της μικρής ιταλικής πόλης Πιασέντσα που είχε ενταχθεί στη γαλλική αυτοκρατορία. Γίνεται έτσι δούκισσα της Πλακεντίας, όπως είναι η ελληνική εκδοχή της πόλης.

Ο γάμος, από τον οποίο απέκτησε τη μοναχοκόρη της Ελίζα-Καρολίνα (1804-1837), διαλύθηκε γρήγορα, χωρίς να εκδοθεί ποτέ διαζύγιο. Η δούκισσα εγκαταστάθηκε στο Παρίσι και διέθετε ένα από τα σπουδαιότερα φιλολογικά σαλόνια της εποχής, στα οποία συμμετείχαν ο Βικτόρ Ουγκό και ο Λαμαρτίνος. Ηταν η εποχή που -ιδιαίτερα στη Γαλλία- γνώριζε ιδιαίτερη άνθηση η αγάπη προς τους Ελληνες που είχαν εξεγερθεί κατά των Τούρκων, και η δούκισσα ήταν μεταξύ αυτών που είχαν οικονομική συνεισφορά στον απελευθερωτικό αγώνα.

Στο Παρίσι, το 1826, γνώρισε τον Ιωάννη Καποδίστρια, που ήταν ακόμη γραμματέας του τσάρου. Αλληλογραφούσαν επί μία διετία πριν αποφασίσει να εγκατασταθεί με την κόρη της στο Ναύπλιο, όπου οργανώθηκε μεγάλη υποδοχή.

Ολοι οι μελετητές της εποχής συμφωνούν πως δεν υπήρχαν ερωτικές σχέσεις ανάμεσα στον πρώτο κυβερνήτη και τη δούκισσα και πως η τελευταία πολύ γρήγορα τάχθηκε στο πλευρό της μανιάτικης οικογένειας Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, μέλη της οποίας δολοφόνησαν τον Καποδίστρια.

Η επιστροφή στην Αθήνα

Η «Maisonette» είναι μικρογραφία του «Καστέλου». Διαθέτει τοιχοποιία από πεντελικό μάρμαρο. Μοναδικό στολίδι της είναι το βιράνι Η «Maisonette» είναι μικρογραφία του «Καστέλου». Διαθέτει τοιχοποιία από πεντελικό μάρμαρο. Μοναδικό στολίδι της είναι το βιράνι | Φωτ.: Βασίλης Μαθιουδάκης

Μετακόμισε στην Αθήνα το 1834, αλλά γρήγορα έφυγε για τη Βηρυτό, όπου έχασε την κόρη της, πιθανότατα από πανώλη. Επέστρεψε αγνώριστη στην Αθήνα, έχοντας μαζί της το φέρετρο με το βαλσαμωμένο σώμα της Ελίζας-Καρολίνας, που το τοποθέτησε στο υπόγειο της προσωρινής κατοικίας της στη σημερινή οδό Πειραιώς.

Ηταν η εποχή που γνωρίστηκε με τον Σταμάτη Κλεάνθη (1802-1862), ο οποίος το 1833 μαζί με τον Γερμανό Εντουαρντ Σάουμπερτ εκπόνησαν το πρώτο πολεοδομικό σχέδιο της Αθήνας, που έμελλε να μείνει στα χαρτιά, όπως άλλωστε και τα επόμενα.

Ο Ελληνας πολεοδόμος ήταν κατά κάποιο τρόπο ο τεχνικός της σύμβουλος, αφού έχει ανάμειξη σε αγορές σημαντικών ακινήτων που απέκτησε η δούκισσα. Ηταν αυτός που εκπόνησε τα αρχικά σχέδια για το μέγαρο των Ιλισίων, το σημερινό Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, στη Β. Σοφίας, το οποίο αποτέλεσε τη χειμερινή κατοικία της.

Η σύνθεση κάτω από τη στέγη Η σύνθεση κάτω από τη στέγη | Φωτ.: Βασίλης Μαθιουδάκης

Λέγεται πως ο Κλεάνθης ήταν αυτός που την έφερε ώς την Πεντέλη, εκθιάζοντας το εξαιρετικό κλίμα και τη μοναδική θέα της. Ο δημοσιογράφος Γιάννης Καιροφύλας, στο βιβλίο του «Το Καστέλο της Ροδοδάφνης», αναφέρει πως είχε καθοριστικό ρόλο στην αγορά της έκτασης.

Το ενδιαφέρον της δούκισσας για επενδύσεις στην Πεντέλη ξεκίνησε το 1838, αλλά προσέκρουσε στις απαιτήσεις της μονής, που διεκδικούσε 48.000 στρέμματα, σχεδόν το μισό βουνό. Ζητούσε μεταξύ άλλων να μην μπορεί να πουληθεί το κτήμα σε ετερόδοξους και να περιέλθει στο Δημόσιο μετά τον θάνατό της.

Οι διαπραγματεύσεις κράτησαν δύο χρόνια και οδήγησαν σε συμφωνία με τίμημα μόλις 7.512 δραχμές από τις 30.000 που ζητούσε η μονή στην αρχή! Λέγεται πως η δούκισσα αξιοποίησε τις συνδέσεις της με κυβερνητικούς παράγοντες της εποχής και πρόσφερε... αντισταθμιστικά οφέλη, όπως η υποχρέωσή της να κατασκευάσει τη μαρμάρινη γέφυρα πάνω από το ρέμα που εξασφάλιζε τη σύνδεση της Πεντέλης με την Αθήνα.

Οι αγορές της

Τόξα γοτθικού ρυθμού στολίζουν το ισόγειο της «Maisonette» Τόξα γοτθικού ρυθμού στολίζουν το ισόγειο της «Maisonette» | Φωτ.: Μάριος Λώλος

Η πρώτη αγορά στην τοποθεσία «Κουφός» (ή Σκαπέτος) κάλυπτε έκταση 1.738 στρεμμάτων, από τα οποία τα οκτώ ήταν φυτεμένα με ελαιόδενδρα. Στη βόρεια πλευρά του οικοπέδου κατασκευάστηκε σε σχέδια του Κλεάνθη η «Maisonette», το «Σπιτάκι», η προσωρινή εξοχική κατοικία της δούκισσας, και ακολούθησε το βασικό οικοδόμημα, που η ίδια είχε ονομάσει «Καστέλο της Ροδοδάφνης».

Το 1843 θέλησε να αγοράσει από τη μονή άλλη έκταση στην τοποθεσία «Μυρτιά», αλλά χρειάστηκε νέα κρατική παρέμβαση, αυτή τη φορά από τον πρωθυπουργό Ιωάννη Κωλέττη (1773-1847), με τον οποίο είχε γνωριστεί στο Παρίσι και ηγείτο του φιλο-γαλλικού κόμματος.

Είχε συμβάλει με χορηγίες στην προεκλογική του εκστρατεία και ο νέος πρωθυπουργός φρόντισε να της το ξεπληρώσει στα μέσα του 1846 με ειδική ρύθμιση στην οποία οριζόταν και το τίμημα. Αφορούσε την πώληση 40 στρεμμάτων έναντι 4.100 δραχμών, ενώ η δούκισσα αναλάμβανε τα... συνήθη ανταλλάγματα, που περιλάμβαναν την κατασκευή δρόμων και τη διαμόρφωση λατομείων.

Σε αυτό τον χώρο κατασκεύασε σε σχέδια του Χριστιανού Χάνσεν τους ξενώνες «Plaisance», προς τιμήν του ομώνυμου δουκάτου, και «Tourelle». Ο τελευταίος, ο «Πυργίσκος», όπως και το «Καστέλο» έμειναν μισοτελειωμένα, καθώς τον Δεκέμβριο του 1847 εκδηλώθηκε πυρκαγιά στην προσωρινή κατοικία της δούκισσας στην οδό Πειραιώς και καταστράφηκε το φέρετρο με τη σορό της κόρης της, που αποτέλεσε τη χαριστική βολή για την ιδιόρρυθμη δούκισσα.

Μικρογραφία

Γραπτή μαρτυρία για τη συμβολή του Στ. Κλεάνθη στην κατασκευή του θερινού συγκροτήματος στην Πεντέλη Γραπτή μαρτυρία για τη συμβολή του Στ. Κλεάνθη στην κατασκευή του θερινού συγκροτήματος στην Πεντέλη | Φωτ.: Βασίλης Μαθιουδάκης

Η αρχιτεκτονική «πατρότητα» του «Καστέλου» αποδίδεται στον Κλεάνθη, αλλά η Ολγα Μπαδήμα-Φουντουλάκη στο βιβλίο της «Η δούκισσα της Πλακεντίας και οι αρχιτέκτονές της», επικαλείται γαλλικές πηγές για να υποστηρίξει ότι τα σχέδια εκπονήθηκαν από τον αρχιτέκτονα Αντρέ Κουσό (1813-1849), που είχε επισκεφθεί δύο φορές την Αθήνα και ασχολήθηκε με την αποτύπωση βυζαντινών μνημείων. Πάντως η «Maisonette» αποτελεί μικρογραφία του «Καστέλου», ενώ έχουν και τα δύο κοινή φιλοσοφία.

Η είσοδος είναι από την πίσω πλευρά τους και «στεφανώνεται» από δύο χαμηλότερες πτέρυγες που δημιουργούν ένα είδος εσωτερικής αυλής πολύ κοντά στα πρότυπα του αίθριου της αρχαίας Ελλάδας. Οι γραμμές είναι λιτές, ειδικά στο «Σπιτάκι» που στολίζεται μόνον από το βιράνι, το διαμορφωμένο υπερώο κάτω από τη στέγη. Το «Καστέλο», που είναι επενδυμένο εξωτερικά από πεντελικό μάρμαρο, έχει τόξα που ακολουθούν τον νεογοτθικό ρυθμό.

Οι διάδοχοι

Μετά τον θάνατο της δούκισσας (Μάιος 1854), τα ακίνητα της Πεντέλης πέρασαν στην ιδιοκτησία του Γεωργίου Σκουζέ, που είχε παντρευτεί τη γραμματέα της, Ελένη Καψάλη. Χωρίστηκαν στα δύο και άλλαξαν πολλούς ιδιοκτήτες ώς το 1961 που η «Maisonette» περιήλθε στον Κωνσταντίνο Λούνδρα, απόστρατο αξιωματικό του πολεμικού ναυτικού και συζύγου της εκδότριας της «Καθημερινής» Ελένης Βλάχου.

Στη διάρκεια της δικτατορίας πουλήθηκε στην Αννα Γουλανδρή, σύζυγο του Δημήτρη Χορν. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 το «Καστέλο» ανακαινίστηκε και εκχωρήθηκε για χρόνια στον τότε διάδοχο Κωνσταντίνο. Το 1976 το ακίνητο περιήλθε στον ΕΟΤ και αφέθηκε στη... μοίρα του ώς το 1998, που μέσω του υπουργείου Πολιτισμού εκχωρήθηκε στον Δήμο Πεντέλης, κατά χρήση και μόνο για δέκα χρόνια.

Η ανακαίνιση έγινε με ευθύνη του δήμου Η ανακαίνιση έγινε με ευθύνη του δήμου | Φωτ.: Βασίλης Μαθιουδάκης

Ο δήμος το ανακαίνισε και στην ουσία το διέσωσε, ενώ το αξιοποιεί για τη διοργάνωση εκδηλώσεων. Με αυτές τις περγαμηνές διεκδικεί από το Δημόσιο τη μόνιμη παραχώρηση του ακινήτου, που από τύχη σώθηκε και δεν περιήλθε στην ιδιοκτησία του ΤΑΙΠΕΔ για να πουληθεί σε ιδιώτες.

1. Οι θρύλοι

Μύθοι και υπερβολές συνοδεύουν την προσωπική ιστορία της δούκισσας. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η αγάπη της για την Πεντέλη σχετίζεται με τη σχέση της με τον Νταβέλη και αναφέρουν ότι τη συναντούσε μέσα από υπόγειες στοές που συνέδεαν την εξοχική κατοικία με τη σπηλιά που φέρει το όνομα του λήσταρχου.

Αγνοούν όμως μία... λεπτομέρεια: ο Χρήστος Νάτσιος, όπως είναι το πραγματικό του όνομα, έδρασε στην Αττική το 1855, ένα χρόνο μετά τον θάνατο της δούκισσας. Είναι όμως γεγονός ότι τον Ιούνιο του 1846 μαζί με τη συντροφιά της συνελήφθη από την ομάδα του ληστή Σπύρου Μπίμπιση.

Φήμες έλεγαν ότι αναπτύχθηκε μεταξύ τους ερωτική σχέση. Εχει πάντως επιβεβαιωθεί ότι η απελευθέρωση των ομήρων έγινε χωρίς την καταβολή λίτρων και η δούκισσα δεν ζήτησε την επικήρυξη του ληστή, όπως τη συμβούλευσαν φίλοι της στην κυβέρνηση.

2. Η ταινία

Η αμφιλεγόμενη δούκισσα ενέπνευσε τη Μαρία Πλυτά (1915-2006), την πρώτη Ελληνίδα σκηνοθέτιδα που γύρισε το 1956 ταινία με την ιστορία της μητέρας αλλά και της πρόωρα χαμένης κόρης της. Αφήνει μάλιστα να εννοηθεί ότι οι δύο γυναίκες αγαπούσαν τον ίδιο άνδρα, χωρίς να δίνει λεπτομέρειες αφού δεν το επέτρεπαν τα ήθη της εποχής.

Πρόκειται για τον υπασπιστή του Οθωνα, Ηλία Κατσάκο, γόνο της οικογένειας Μαυρομιχάλη. Η δούκισσα υποχώρησε μπροστά στα αισθήματα της κόρης της, αλλά ο πανέμορφος λοχαγός παντρεύτηκε άλλη και πέθανε πολύ νέος βυθίζοντας σε θλίψη την Ελίζα-Καρολίνα.

3. Διαφήμιση

Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, το Λεκανοπέδιο άρχισε να... ξεχειλώνει για να υποδεχθεί τους εσωτερικούς μετανάστες που αναζητούσαν στην πρωτεύουσα ασφάλεια και δουλειά. Η εκτός σχεδίου δόμηση ήταν καθεστώς και μεσίτες διαφήμιζαν οικόπεδα στην Πεντέλη χαρακτηρίζοντάς την «τερπνοτέραν και υγιεινοτέραν περιοχή της Αττικής» και προβάλλοντας την προτίμηση της δούκισσας.