«Το αίνιγμα του γυρισμού»

Τι σημαίνει στ’ αλήθεια ποιητικό μυθιστόρημα; Αυτό αναρωτιόμουν καθώς διάβαζα «Το αίνιγμα του γυρισμού» (εκδ. Θίνες), του σημαντικού Γάλλου συγγραφέα και διανοούμενου Ντανί Λαφεριέρ.

«Το αίνιγμα του γυρισμού» αρχίζει με αυτούς τους στίχους: «Η είδηση σκίζει τη νύχτα στα δυο./ Το μοιραίο τηλεφώνημα/ που κάθε ώριμος άντρας/ δέχεται μια μέρα./ Ο πατέρας μου μόλις πέθανε./ Εφυγα νωρίς σήμερα το πρωί./ Χωρίς προορισμό./ Οπως δεν έχει πια και η ζωή μου».

Ο συγγραφέας συνεχίζοντας περνάει δίχως δυσκολία -τελείως φυσικά- από το ιαπωνικό χαϊκού στην ατμόσφαιρα ενός επικού ποιητικού έργου, αλλά και σε κομμάτια πεζού λόγου.

Είναι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια «ποιητικά μυθιστορήματα»; Είναι ο Σέξπιρ ένας «ποιητής μυθιστοριογράφος»;

Πέρα από τους αναγκαίους πολλές φορές λογοτεχνικούς χαρακτηρισμούς, το ίδιο το έργο συνήθως ξεπερνά την αρχική φόρμα του. Μέσα στον χρόνο μεταλλάσσεται- ερήμην του δημιουργού του.

Το αίνιγμα, το ταξίδι του γυρισμού, εμπεριέχει, από τα έργα του Ομήρου μέχρι σήμερα, την επιστροφή στον ίδιο μας τον εαυτό και έχει απασχολήσει σημαντικούς συγγραφείς της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Στην περίπτωση του Λαφεριέρ συμβαίνει καθώς γυρνά μ’ αυτό το βιβλίο από το Μόντρεαλ όπου ζει εξόριστος στην περήφανη πατρίδα του την Αϊτή.

Μια Αϊτή που έχει μετατραπεί σε ένα ποτάμι πόνου από τη βία της δικτατορίας των Ντιβαλιέ. Οι άνθρωποι πέθαιναν από πείνα, έβρισκαν δουλειά μόνο αν υπήρχε κάποια γνωριμία με μια ισχυρή πολιτική οικογένεια.

«Ο θόρυβος είναι περιορισμένος/ σε μια καλά καθισμένη περίμετρο./ Τα δέντρα εδώ είναι σπάνια./ Ο ήλιος αμείλικτος./ Η πείνα μόνιμη».

Αναζητά απεγνωσμένα ο συγγραφέας τη χαμένη του χώρα. Μια χώρα που βρισκόταν πάντα στο σταυροδρόμι της Αφρικής των ανιμιστικών θεοτήτων, του Γαλλικού Διαφωτισμού και της Κλασικής Αρχαιότητας. Γι' αυτόν, η Αϊτή δεν είναι μόνο πατρίδα είναι πάντα μια αναλλοίωτη αξία και σταθερή αναφορά:

«Δεν υπάρχει πια χειμώνας./ Δεν υπάρχει πια καλοκαίρι./ Δεν υπάρχει πια Βορράς./ Δεν υπάρχει πια Νότος./ Επιτέλους, σφαιρική ζωή».

Είναι πάντα ένας «migrant», ένας μετανάστης. Οι Γάλλοι κριτικοί λογοτεχνίας τον εντάσσουν στους «μετανάστες συγγραφείς» που έρχονται από άλλες χώρες και στο έργο τους ασχολούνται με την ταυτότητα, τη γλώσσα και τον πολιτισμό της πατρίδας τους.

Ομως, ο Λαφεριέρ εισάγει μια διαφορετική δική του αισθητική στη γραφή, που ονομάστηκε από έναν άλλο σπουδαίο Αϊτινό συγγραφέα και ποιητή τον Ζαν-Κλοντ Σαρλ «enracinerrance».

Είναι ένας νεολογισμός που προκύπτει από τις λέξεις ρίζωση (enracinement) και περιπλάνηση (errance). Σ’ αυτή τη «λογοτεχνική γη» πατούν οι συγγραφείς που κάνουν την εξορία τοπίο δημιουργίας και τον δρόμο της περιπλάνησης βασικό τους δρόμο.

Ο Λαφεριέρ γράφει σε ένα σημείο του βιβλίου (για τον ανιψιό του αλλά κυρίως για τον εαυτό του): «Φαινόταν, με τον τρόπο του πανευτυχής γι’ αυτή την περιπλάνηση χάρη στην οποία δεν θα συγχέει ποτέ πια τη μεγάλη πόλη με την αγροτιά. Είναι φανερό ότι αρχίζει να πλήττει με τους φίλους του στη σχολή και ότι θέλει να ξαναβρεί τη βία και τη βρομιά της πόλης. Δεν αλλάζει η φύση μας σε λίγες μέρες».

Αυτό που οφείλει να αναγνωρίσει κανείς στον συγγραφέα διαβάζοντας «Το αίνιγμα του γυρισμού» είναι ότι παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπισε στη ζωή του γράφει με χιούμορ και πολλές φορές αυτοσαρκασμό.

Είχε δηλώσει κάποτε: «Εχω δει και χειρότερα. Δεν θέλω να επιβάλλω το φορτίο του προσωπικού μου δράματος».

Στο εισαγωγικό της σημείωμα, η μία από τις δύο μεταφράστριες του βιβλίου, Κατερίνα Σπυροπούλου (η άλλη είναι η Αναστασία Γιαννακοπούλου), σημειώνει κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον που με βρίσκει απόλυτα σύμφωνη: «Ο Λαφεριέρ ξεχωρίζει ως συγγραφέας επειδή πιστεύει στην καθολικότητα της λογοτεχνίας. Μετατρέπει με ενάργεια τον μικρόκοσμο σε μεγάκοσμο, με εργαλεία: το φαντασιακό του, τη σαρκική σχέση του με τη γαλλική γλώσσα, τη μαγεία της γραφής του και την ιδιαίτερη θεματική των έργων του. Η γραφή του υπερβαίνει τα εθνικά όρια αναδεικνύει την οικουμενική διάσταση του τοπικού, διεκδικεί την πολυμορφία και αναζωογονεί την αρμονική συμβίωση των τάσεων του παγκόσμιου λογοτεχνικού γίγνεσθαι».

Επειδή όμως οι μεγάλοι συγγραφείς μπορούν μέσα σε δυο φράσεις να εξηγούν όσα εμείς θα γράφαμε σε πολλές αράδες, αφήνω εδώ, τελειώνοντας αυτό το κείμενο, τους τελευταίους στίχους του Λαφεριέρ.

Δεν προδίδω κάτι από τη συναρπαστική ιστορία του «Αινίγματος του Γυρισμού».

Το ταξίδι είναι πάντα πιο σημαντικό -στη ζωή και στη λογοτεχνία- από τον προορισμό.

«Με είδαν να χαμογελώ/ μες στον ύπνο μου./ Οπως όταν ήμουν παιδί/ τα ευτυχισμένα χρόνια στο σπίτι της γιαγιάς μου./ Χρόνια που επιτέλους ξαναγύρισαν./ Εδώ το ταξίδι τελειώνει».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας