«Αγάπη, αγάπη, ξέρω τι είσαι»

vivlio.jpg

George Saunders «Λήθη και Λίνκολν» Ικαρος, 2017 Σελ. 472

Νεκροί μιας μεγάλης κοινότητας αφηγούνται οι ίδιοι περιστατικά από «το προηγούμενο μέρος», θυμούνται οικεία τους πρόσωπα και κατέχονται από νοσταλγία προσπαθώντας να ζήσουν ό,τι ζούσαν και στην προηγούμενη ζωή τους. Βγαίνουν από τα «αρρωστόκουτά τους» και περιδιαβαίνουν στον περίβολο του κοιμητηρίου του Οουκ Χιλ της Ουάσινγκτον, παίρνοντας πολλές φορές ακατανόητες μορφές ή καλυπτόμενοι από κάποιου είδους κέλυφος, ενώ ακόμα έχουν την ιδιότητα να εισχωρούν στους ζωντανούς και να προσπαθούν να επηρεάσουν τις σκέψεις τους.

Είναι απ’ ό,τι φαίνεται παγιδευμένοι σ’ έναν υπερφυσικό χώρο, σε μια κατάσταση αόριστης εκκρεμότητας, και είναι αδύνατο ν’ αποδεχθούν το γεγονός του θανάτου τους. Σ’ αυτή τη διάσταση δέχονται επιθέσεις με τη μορφή οραμάτων από αντίγραφα των επιθυμιών τους, τους πειρασμούς-βασανιστές που έρχονται να τους δελεάσουν για τη μεγάλη επιστροφή προς τη ζωή. Αυτό το αλλόκοτο τοπίο είναι το σκηνικό του πρώτου μυθιστορήματος του Τζορτζ Σόντερς (George Saunders) με τίτλο «Λήθη και Λίνκολν» των εκδόσεων «Ικαρος» (βραβείο Booker 2017), σε μετάφραση Γιώργου-Ικαρου Μπαμπασάκη.

Το 1862, ενώ μαίνεται ο αμερικανικός εμφύλιος πόλεμος, πεθαίνει ο εντεκάχρονος γιος του προέδρου Αβραάμ Λίνκολν, ο Γουίλι Λίνκολν, από τυφοειδή πυρετό. Μετά την πολυπληθή τελετή της κηδείας, ο πρόεδρος Λίνκολν επισκέπτεται αργά το βράδυ τη λευκή πέτρινη κατοικία και ασχολείται συντετριμμένος με τη νεκρική μορφή του μικρού του γιου. Γύρω απ’ αυτή τη συγκλονιστική ανθρώπινη στιγμή ο Σόντερς στήνει με ιδιαίτερη δεξιοτεχνία ένα μυθιστόρημα υπαρξιακής αγωνίας. Καλειδοσκοπικό, πολυφωνικό, με τόνους λυρισμού και με μία αξιοθαύμαστη ισορροπία ανάμεσα στο δράμα και την κωμωδία.

Ο τρόπος της σεναριακής γραφής κάνει τον αναγνώστη να μένει πολλές φορές με την εντύπωση ότι παρακολουθεί μια παράσταση. Η διαδικασία της αφήγησης «χέρι με χέρι» επιτελείται κατ’ αρχήν από μία τριάδα νεκρών: τον νεαρό ομοφυλόφιλο Ρότζερ Μπέβινς iii, που αυτοκτόνησε όταν απορρίφθηκε από τον εραστή του, τον μεσήλικα τυπογράφο Χανς Βόλμαν, ο οποίος σκοτώθηκε σε ατύχημα πριν προλάβει να έρθει σε ερωτική επαφή με τη νεαρή σύζυγό του, και, τέλος, τον γηραιό αιδεσιμότατο Εβερλι Τόμας.

Επιπλέον, με το τέχνασμα της παραπομπής σε φανταστικές ή μη πηγές και μαρτυρίες καλύπτεται η διάθεση του συγγραφέα να μείνει αφανής, ενώ ο αναγνώστης βυθίζεται σ’ ένα ψηφιδωτό λεπτομερειών ακόμη και αντιφατικών μεταξύ τους. Σχηματίζεται με αυτό τον τρόπο μία επίφαση ιστορικότητας σ’ ένα αμετάκλητα μυθοπλαστικό σύμπαν.

Βέβαια, η αφορμή για τη σύλληψη του μυθιστορήματος είναι ένα ιστορικό γεγονός. Ο πρόεδρος Λίνκολν επισκέπτεται πράγματι το κοιμητήριο του Οουκ Χιλ, στη μαρμάρινη κρύπτη του οποίου είναι ενταφιασμένος ο μικρός Γουίλι και θρηνεί πάνω από το σώμα του νεκρού παιδιού. Ο Σόντερς μετατρέπει αυτόν τον μακάβριο χώρο σε μία έκταση όπου τα πνεύματα των νεκρών (αν μπορούμε να τα ορίσουμε έτσι) είναι παγιδευμένα και περιφέρονται σε μια κατάσταση μετάβασης ανάμεσα στον θάνατο και τη μετέπειτα ζωή.

Ο πρωτότυπος τίτλος του μυθιστορήματος είναι «Lincoln in the Bardo». Tο Μπάρντο Τοντόλ (Bardo Thodol) είναι γνωστό στη Δύση ως το «Θιβετιανό Βιβλίο των Νεκρών», το οποίο τυπώθηκε για πρώτη φορά το 1927 από το Oxford University Press. Ο Καρλ Γιουνγκ θεωρεί ότι είναι ένα βιβλίο με οδηγίες προετοιμασίας των νεκρών, κατά την περίοδο της «υπάρξεώς» τους στη βουδιστική κατάσταση «μπάρντο». Είναι μια ενδιάμεση κατάσταση διάρκειας 49 ημερών μεταξύ θανάτου και επαναγέννησης (μετενσάρκωσης).

Η κατάσταση «μπάρντο» αφορά τρία στάδια, δηλαδή: τα ψυχικά γεγονότα τη στιγμή του θανάτου, την ονειρική κατάσταση που επέρχεται αμέσως μετά τον θάνατο και με ό,τι ονομάζεται «καρμικές πλάνες» και, τέλος, την εμφάνιση του ενστίκτου για την επικείμενη γέννηση (μετενσάρκωση). Στις εισαγωγικές παρατηρήσεις του βιβλίου, ο Λάμα Γκοβίντα περιγράφει πως οτιδήποτε και αν δει, ακούσει ή αισθανθεί ο νεκρός κατά την ώρα της αναχώρησής του από αυτή τη ζωή δεν είναι παρά μία αντανάκλαση του δικού του συνειδητού και ασυνείδητου νοητικού περιεχομένου.

Αν κάτι εμφανίζεται στη σκέψη μας πιο κοντά στην κατάσταση «μπάρντο» είναι η έννοια του «λίμπο» (limbo), που ανήκει στη ρωμαιοκαθολική παράδοση, χωρίς να αποτελεί επίσημο δόγμα της Εκκλησίας. Σημαίνει την ουδέτερη εκείνη κατάσταση εκκρεμότητας, μεταξύ παραδείσου και κόλασης, στην οποία βρίσκονται τα αβάφτιστα νεκρά παιδιά. Παρόμοια κατάσταση για τους νεκρούς βρίσκεται στο τέταρτο άσμα της Κόλασης του Δάντη, όπου μάλιστα ο Βιργίλιος λέει: «είναι που ζούμε ατελείωτα στον πόθο».

Ο Σόντερς, εμπνευσμένος απ’ αυτή την κατάσταση, περιγράφει τον παράξενο κόσμο που περιστοιχίζει τον νεκρό Γουίλι Λίνκολν. Δεν είναι όμως το γνήσιο θιβετιανό «μπάρντο», αφού από αυτό κρατά μόνο κάποια στοιχεία που έχουν να κάνουν με τα οράματα των νεκρών και δεν αποσαφηνίζεται ο τελικός προορισμός των ψυχών.

Ο νεαρός Γουίλι Λίνκολν, λόγω ηλικίας, δεν έπρεπε να βρίσκεται σ’ αυτό το στάδιο της αναμονής. Τα μικρά παιδιά περνούν αμέσως στη μετά θάνατον ζωή. Παρά τις προσπάθειες των τριών φίλων, ο νεαρός έμεινε για λίγο στο κοιμητήριο. Τον κράτησε η ανάγκη του προέδρου Λίνκολν να τον ξαναδεί, παρά το βάρος που έχει επωμιστεί λόγω του εμφύλιου πολέμου. Και εκεί θεωρώ ότι ο Σόντερς φτιάχνει μια ιστορία αγάπης με μεταφυσικές διαστάσεις. Η επίσκεψη του Λίνκολν στον τάφο του νεκρού γιου του, η αδημονία του να τον ξαναδεί, ενεργοποιεί αυτόν τον χορό των πνευμάτων και κάνει τον Ρότζερ Μπέβινς iii να μονολογεί: «Ισως να μην είμαστε τόσο ανάξιοι γι’ αγάπη όσο φτάσαμε να πιστεύουμε».

Οδηγημένα τα πνεύματα από αυτή την αγάπη του ζωντανού Λίνκολν εισχωρούν εντός του, παίρνοντας διάφορες αλλόκοτες μορφές. Προσπαθούν να αλληλεπιδράσουν στη σκέψη του και να τον οδηγήσουν στην απόφαση να μείνει κι άλλο στο κοιμητήριο, κοντά στον νεκρό γιο του, ίσως για να γευτούν και αυτά τα ίδια το μεγαλείο αυτής της βαθιάς αγάπης. Ο Λίνκολν πάνω από το μνήμα μονολογεί: «Αγάπη, αγάπη, ξέρω τι είσαι». Αν στην ομηρική Νέκυια υπάρχει η νοσταλγία των νεκύων για τον πάνω κόσμο, στο «μπάρντο» του Σόντερς κυρίαρχο στοιχείο είναι η επιθυμία των νεκρών ν’ αγαπηθούν – και αυτό σημαίνει να μη λησμονηθούν.

Υπό αυτή την έννοια θεωρώ ότι αποδίδεται ορθά η ελληνική μετάφραση του αγγλικού τίτλου. Το «μπάρντο», άλλωστε, δεν αποδίδεται στα ελληνικά. Ο πολύπειρος μεταφραστής Γ.-Ι. Μπαμπασάκης έφερε με επιτυχία σε πέρας μία εξαιρετικά δύσκολη αποστολή.

Απέδωσε την ιδιόρρυθμη αυτή σουρεαλιστική κατάσταση των νεκρών κρατώντας διακριτούς τόνους ανάμεσα στην ελαφρότητα της κωμικής αναπαράστασης των μορφών και στη θλιμμένη μορφή του προέδρου Λίνκολν, διατηρώντας ταυτόχρονα το ύφος μιας ήπιας μελαγχολίας που διατρέχει το μυθιστόρημα σε όλο το μήκος και πλάτος και στο οποίο δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι παρελαύνουν εκατοντάδες πρόσωπα και δεκάδες άλλες αφηγήσεις από επινοημένες πηγές.

Η λογοτεχνία δεν γράφεται στο κενό. Ο Σόντερς εμπνέεται από ένα ιστορικό πρόσωπο και κάνει άμεσες και έμμεσες αναφορές στον εμφύλιο που μαινόταν τη χρονιά που πέθανε ο νεαρός Γουίλι. Κάποιες μεταφορές, όπως π.χ. η ένωση των πνευμάτων σε ένα όλο με μία ενιαία συνείδηση, ίσως αποσκοπούν να υπονοήσουν τον πολιτικό στοχασμό του προέδρου Λίνκολν.

Το 1865, τρία χρόνια μετά τον θάνατο του γιου του, ο Λίνκολν πέφτει νεκρός από τους πυροβολισμούς του ηθοποιού Τζον Μπουθ. Λίγο νωρίτερα είχε ψηφιστεί από το Κογκρέσο η κατάργηση της δουλείας στις ΗΠΑ και άρχιζε η διαδικασία της εθνικής ενότητας του διαιρεμένου έθνους.

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας